Noktalama İşaretleri

Konusu 'Türkçe-Edebiyat' forumundadır ve RüzGaR tarafından 25 Eylül 2009 başlatılmıştır.

  1. RüzGaR Super Moderator


    Noktalama İşaretleri

    Yazıda karışıklıkların önüne geçmek, yanlış okumayı önlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, cümlenin yapısını ve duraklama yerlerini belirlemek, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek için kullanılan işaretlere noktalama işaretleri denir.

    Noktalama işaretlerinden nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak işaretleri, ayraç ve kesme ait oldukları kelimelere bitişik olarak yazılır ve kesme dışındaki işaretlerden sonra bir harf boşluğu ara verilir.

    Nokta İşareti ( . ) ve Kullanıldığı Yerler

    Hüküm, yargı bildiren, tamamlanmış cümlelerin sonuna konur:

    Türk'üm.
    Okul açıldı.

    "Artık ana dili büsbütün işitilmez olmuştu. Hasan, köşeye büzüldü; bir şeyler soran olsa da susuyordu, yanakları pençe pençe, al al olarak susuyordu. Portakal bahçelerine dalmış, göğsünde bir katılık, gırtlağında lokmasını yutamamış gibi bir sert düğüm, daima susuyordu." (Eskici; Refik Halit Karay)

    Bazı kısaltmaların sonuna konur:
    Prof., Doç., Dr., İst., s., vb., Cad., Sok., Alm., Ar., Far., Fr., İng.

    Nokta kullanılmayan kısaltmalar:
    TBMM, TDK, D, B, K, G, KB, GB, KD, GD (sekizi de yön),

    m, cm, g, kg, l, C, Fe

    Sayılardan sonra sıra belirtmek için "-ncİ" ekinin yerine kullanılır:
    50. yıl kutlamaları, Cumhuriyet'in 75. yılı, yılın 365. günü

    IV., II. Mehmet, XV. yüzyıl

    Üçlü gruplara ayrılan sayılar arasına konur:
    12.584.000, 325.355.254

    Tarihlerde gün, ay ve yıl rakamlarının arasına konur.
    05.02.1972, 119.12.1996, 29.X.1923

    Ay adları harfle yazılırsa nokta kullanılmaz:
    29 Ekim 1923

    Saat bildiren sayılarda saat ile dakika arasına konur:
    08.30, 14.40, 23.58, 00.20[3]

    Bir yazının maddelerini gösteren rakam ve harflerden sonra konur:
    I. II. A. B. 1. 2. a. b. i. ii.

    Bibliyografyada her künyenin sonuna konur:
    Agâh Sırrı Levent, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Ankara 1960.

    Matematikte çarpı işareti yerine konur:4.5=20

    Virgül ( , ) İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur:

    Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sı*cak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum. (Halide Edip Adıvar)

    Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller

    Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller (Faruk Nafiz Çamlıbel)

    Zindana atılan mahkûmlar gibi titreşerek, haykırarak geri geri kaçmaya uğraşıyorduk. (Hüseyin Rahmi Gürpınar)

    2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur:
    Bir varmış, bir yokmuş.
    Umduk, bekledik, düşündük. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

    Fakat yol otomobillere yasak olduğundan o da herkes gibi tramvaya biner, kimse kendisine dikkat etmez. (Falih Rıfkı Atay)

    3. Cümlede özel olarak vurgulanması gereken ögelerden sonra konur:
    Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. (Mustafa Kemal Atatürk)

    4. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur:
    Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi, koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

    5. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için konur:
    Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım.(Mustafa Kemal Atatürk)

    6. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur:
    Akşam, yine akşam, yine akşam,

    Göllerde bu dem bir kamış olsam! (Ahmet Haşim)

    Kopar sonbahar tellerinden

    Derinden, derinden, derinden

    Biten yazla başlar keder musikisi (Yahya Kemal Beyatlı)

    7. Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerinden sonra konur:
    Datça'ya yarın gideceğim, dedi.
    Şehirde ilk önce hükûmet doktoruyla karşılaştım.

    - Bugünlerde başımı kaşımaya vakit bulamıyorum, dedi. (Reşat Nuri Güntekin)

    8. Konuşma çizgisinden önce konur:
    Bahçe kapısını açtı. Sermet Bey'e,

    - Bu anahtar köşkü de açar, dedi. (Ömer Seyfettin)

    9. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur:
    Peki, gideriz. Olur, ben de size katılırım. Hayhay, memnun oluruz. Haydi, geç kalıyoruz.
    Evet, kırk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkleşiyor.(Yahya Kemal Beyatlı)

    10. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:
    Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır. (Halit Ziya Uşaklıgil)

    Bu gece, eğlenceleri içlerine sinmedi. (Reşat Nuri Güntekin)

    11. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur:
    Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele, müsademe demektir.(Mustafa Kemal Atatürk)

    Sayın Başkan,

    Sevgili Kardeşim,

    Değerli Arkadaşım,

    12. Sayıların yazılışında, kesirleri ayırmak için konur:
    38,6 (otuz se*kiz tam, onda altı), 25,33 (yirmi beş tam, yüzde otuz üç), 0,45 (sıfır tam, yüzde kırk beş).

    13. Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur:
    Falih Rıfkı Atay, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.

    Yazarın soyadı önce yazılmışsa soyadından sonra da virgül konur:

    Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara, 1958.

    UYARI: Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz:

    Nihat sabaha kadar uyuyamadı ve şafak sökerken Faik'e bol teşek*kürlerle dolu bir kâğıt bırakarak iki gün evvelki cephe dönüşü kıyafeti ile sokağa fırladı. (Peyami Safa)

    Ben Atatürk'le üç veya iki defa karşılaştım.(Burhan Felek)

    Ya şevk içinde harap ol ya aşk içinde gönül

    Ya lale açmalıdır göğsümüzde yahut gül! (Yahya Kemal Beyatlı)

    UYARI: Metin içinde tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz:

    Hem gider hem ağlar.

    Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli. (Atasözü)

    Gerek nesirde gerek nazımda yeni bir söyleyişe ulaşılmıştır.

    Siz ister inanın ister inanmayın, bir gün bile durmam.

    Ne kız verir ne dünürü küstürür.

    UYARI: Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan da / de bağlacından sonra virgül konmaz:

    İmlamız, lisanımız düzelince lisanımız da kafamız düzelince düzele*cek, çünkü o da ancak onlar kadar bozuktur, fazla değil! (Yahya Kemal Beyatlı)

    UYARI: Metin içinde -ınca / -ince anlamında zarf-fiil görevinde kulla*nılan mı / mi ekinden sonra virgül konmaz:

    Ben aç yattım mı kötü kötü rüyalar görürüm nedense. (Orhan Kemal )

    Öyle zekiler vardır, konuştular mı ağızlarından bal akıyor sanırsın. (Attila İlhan)

    UYARI: Şart ekinden sonra virgül konmaz:

    Tenha köşelerde ağız ağıza konuşurken yanlarına biri gelecek olursa hemen susuyorlardı. (Reşat Nuri Güntekin)

    Gör gözlerinle de aklın yatarsa anlatıver millete. (Tarık Buğra)

    UYARI: Metin içinde zarf-fiil ekleriyle oluşturulmuş kelimelerden sonra virgül konmaz:

    Cumaları bahçede buluştukça kıza kendisinin adi bir mektep talebesi olmadığını anlatmaya çalışıyordu. (Halide Edip Adıvar)

    Şimdiye dek, ben kendimi bildim bileli kimse Değirmenoluk köyünden kaçıp da başka köyde çobanlık, yanaşmalık etmedi. (Yaşar Kemal)

    Meydanlığa varmadan bir iki defa İsmail kendisini gördü mü diye kahveye baktı. (Necati Cumalı)

    Ancak yemekte bir karara varıp arkadaşına dikkatli dikkatli bakarak konuştu. (Samim Kocagöz)

    Noktalı Virgül ( ; ) İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    Aralarında şekil ve anlamca ilişki bulunan, birbirine bağlaçsız bağlanan ve aralarındaki duraklama kısa olan cümlelerin arasına konur:
    At ölür, meydan kalır; yiğit ölür şan kalır. (Bu cümlelerin arasına nokta konabilirdi, ama duraklama kısa olduğu için noktalı virgül konmuş.)

    Gitmemiz gerekiyor; bekleyenler var. (çünkü)

    Okumuş bir kadın değil, ama anlayışlı; çok genç değil, ama güzel... (bununla birlikte)

    Karşısında, bir şezlonga uzanmış esmer, güzel bir kız, siyah maroken kaplı bir kitap okuyor; pencereden, çiçek, kır kokuları; deniz, dalga fısıltıları getiren tatlı bir nisan rüzgârı giriyordu. (Bahar ve Kelebekler; Ömer Seyfettin) (bu esnada; ve)

    İki cümleyi birbirine bağlayan "ama, fakat, lâkin, yalnız, ancak, ne var ki, ne yazık ki, çünkü, yoksa, bundan dolayı, binaenaleyh, sonuç olarak, bununla birlikte, bununla birlikte" gibi bağlaçlardan önce konur:
    Halis bir şiir fena okunabilir; lâkin sahte bir şiir iyi okunamaz. (YKB)

    Olanları anladım; ama iş işten geçmişti.

    Çok söylüyorum, fakat söz dinlemiyor.

    Bir aralık evden savuşmak da aklına geldi; ama, faydasız buldu.

    İnsan yalanı bilmeyerek okur; ama, yalan olduğunu bildikten sonra gene okumak ister mi?

    *Sıralı cümleler arasına giren bu bağlaçlardan önce nokta, virgül ya da noktalı virgül koyup koymamak yazara göre değişebilen bir üslûp meselesidir.

    Virgüllerle ayrılmış tür veya takımları, farkı bölümleri ve örnekleri birbirinden ayırmada kullanılır:
    Murat, Yavuz ve Kâzım bir grup; Ahmet, Metin ve Mehmet de bir grup olsunlar.

    Erkek çocuklarına Doğan, Tuğrul, Aslan; kız çocuklarına ise İnci, Çiçek, Gönül adlarını verirler.

    Virgülle ayrılmış örnekleri farklı örneklerden ayırmak için kullanılır:
    kavun, karpuz, kelek; lâhana, pırasa, ıspanak; bisküvi, kraker, çikolata...

    Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için bu sıralı cümleler konur.
    Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum.

    Sabahtan beri bekliyorum; ne gelen var ne giden.

    İster inan, ister inanma; aynen dediğim gibi oldu.

    İş işten geçti; artık gelsen de olur, gelmesen de...

    İçerisinde birden fazla virgül kullanılmış cümlelerde öznenin kendinden hemen sonra gelen öğelere karışmamasını sağlamak için kullanılır:
    Faruk; Kenan, Hulusi ve Mustafa ile yaşıt sayılır.

    İki Nokta ( : ) İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    Açıklama yapılacak yerlerde kullanılır:
    bestesiz:bestesi olmayan.
    sıfat: İsimlerden önce gelerek onların nitelik ve niceliklerini bildiren kelimeler.
    Kelimeler genel olarak ikiye ayrılır: İsimler ve fiiller.
    Bu işin en sağlam yolu şudur: Bildiğinden şaşmamak.
    Yeni harfler alındıktan sonra eski yazı ile bir tek kelime bile yazmayan iki kişi görmüşümdür: Atatürk ve İnönü.
    Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerinden Hayrullah.

    Bir cümleden sonra alıntı bir cümle geliyorsa veya bir söz naklediliyorsa iki nokta kullanılır:
    Çocuk merakla sordu: "Bana ne getirdin?"
    O, başarının sırrını tek kelimeyle açıklar: Azim

    Kendisinden sonra örnek verilecek cümlelerin sonuna konur.
    Millî Edebiyat akımının temsilcilerinden bazıları şunlardır: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem...

    Karşılıklı konuşmalarda kimin konuşacağı belirtildikten sonra iki nokta konur:
    -Buğdayla arpadan başka ne biter bu topraklarda?
    Ziraatçi sayar:

    -Yulaf, pancar, nohut, mercimek...

    Bilge Kağan: Türklerim işitin!
    Üstten gök çökmedikçe
    alttan yer delinmedikçe
    ülkenizi, törenizi kim bozabilir sizin?

    Koro: Göğe erer başımız başınla senin!

    Kütüphanecilikte yazar ve eser adı arasına konur:
    Yahya Kemal Beyatlı: Kendi Gök Kubbemiz

    Ses biliminde uzun okunması gereken ünlüden sonra kullanılır:
    a:ile, ceva:hir, di:nen, ka:til, i:cat...

    Matematikte bölme işareti yerine kullanılır:
    45:3=15

    İki noktadan sonra bağımsız bir cümle geliyorsa bu cümle büyük harfle başlar; art arda örnekler sıralanıyorsa ilk örnek küçük harfle başlar:

    Tam kapıdan çıkmak üzereyken sordu: Akşam erken gelecek misin?
    İnceleyeceğiniz kelimeler şunlar: gelmek, nakletmek, gidedurmak.
    İnsan üç şeye benzer: ağaca, suya ve rüzgâra

    *İki nokta kullanılmış cümleler bazen aynı kelimeler kullanılarak ama iki nokta kullanılmadan da kurulabilir:
    Çocuk merakla sordu: "Bana ne getirdin?" >Çocuk merakla, bana ne getirdin, diye sordu vb.

    Üç Nokta (...) İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    Art arda örneklerin sıralandığı cümlelerde benzer örneklerin sürdürülebileceğini ifade etmek için cümle sonunda kullanılır. Bu amaçla cümle sonunda kullanılabileceği gibi cümle içinde de kullanılabilir:
    Fiillerin bazıları isimlerden türemiştir: başlamak, suçlamak, incelmek, çoğalmak...

    Güneşli fırtınalar, renk renk çiçekler... ve başka insanlarla birlikte yeni bir hayata hazırlanıyordu.

    Bitmemiş veya bitirilmemiş cümlelerin sonun konur. Bazılarında okuyucunun cümleyi zihninde tamamlaması beklenir:
    Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı...
    Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!
    Onu bir defacık görebilmek için nelere katlanmazdım ki...
    Kar, yılın ilk karı... Belliydi yağacağı. Kaç gündür neydi o soğuklar öyle!
    El elin eşeğini elbette türkü söyleyerek arar. Hele eşek zorla aranıyorsa. Üstelik Subaşınınsa....
    Trenin pencerelerinde gülümseyen kadınlar, el sallayan çocuklar... Keskin bir tren düdüğü... Trenin birdenbire salıverdiği yoğun bir buhar... her şey bir su katmanının altında yok oluverdi birden. Sonra genzi yakan o bildik kömür kokusu...

    Söylenmek, belirtilmek istenmeyen ve kaba sayılan, söylenmesi ahlâken çirkin görülen kelimelerin yerine konur:
    Olaya ... Bey'in oğlunun da adı karışmış.
    Haberi ...'dan dinledim.
    Toplantıya gelenler arasında ... var mıydı?
    Kılavuzu karga olanın burnu b....tan çıkmaz.
    Yerden topladığı ...ları onun arkasından fırlattı.
    ... adam, yine her yeri dağıtmış.
    B....., 7 Nisan (burada yer adı gizlenmiş)

    Herhangi bir metinden alınan cümlenin öncesi ve sonrası olduğunu, aralarda da alınmayan kısımlar olduğunu belirtmek için kullanılır:
    "...Annelerinin esvaplarını kızlar giyer, büyükannelerinin mücevherlerini torunlar takardı. Sırmalı çedik pabuçlar, kırmızı feraceler... Ah hele kırmızı feraceler... Baharın yeşil çimenleri üzerinde, seyir yerlerinde kadınlar tıpkı birer gelincik çiçeği gibi parlarlardı..." (Bahar ve Kelebekler; Ömer Seyfettin)

    *Bu görevdeki üç nokta yay ayraç içerisinde de konabilir.

    Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur:
    Gölgeler yaklaştılar. Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar:

    - Koca Ali... Koca Ali, be' (Diyet)

    Karşılıklı konuşmalarda yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda kullanılır:
    -Yabancı yok!
    -Kimsin!
    -Ali...
    -Hangi Ali?
    -...

    -Sen misin, Ali usta?
    -Benim.
    -Ne arıyorsun bu vakit buralarda?
    -Hiç...
    -Nasıl hiç? Suya çekicini mi düşürdün yoksa?
    -!... (Diyet)

    Soru (?) İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    Soru anlamı taşıyan cümle ve kelimelerden sonra kullanılır:
    Hangi elbiseyi beğendiniz?
    Benimle alış verişe kim gelecek?
    Soruları cevapladınız mı?
    Nasıl bir kitap aramıştınız?
    Evimizi, eşyalarımızı nasıl buldunuz?
    Nerede ?
    Kim?
    Nasıl?
    Sular mı yandı? Neden tunca benziyor mermer?

    Cevabı zaten içinde olan soru cümlelerinde de soru işareti kullanılır:
    Haksız mıyım? Liderler içinde Atatürk gibisi var mı?
    Yoksa bu sözümde yalan var mı?

    İçinde soru kelimeleri veya soru eki bulunan ama anlamca soru cümlesi olmayan cümlelerde soru işareti kullanılmaz:
    Kaça aldım, şimdi hatırlamıyorum. (soru kelimesi nesneye dahil)

    Yapar mı yapmaz mı bilmem. (soru kelimesi nesneye dahil)

    Bu olayı bize ne zaman anlatmıştı, hatırlamıyorum. (soru kelimesi nesneye dahil)

    Bazı cümleler de soru kelimesi barındırmadığı hâlde soru cümlesidir. Bunlar soru işareti ile biter. Bu cümlelerin soru anlamı vurgu ve tonlama ile belirtilir:
    Yaşınız?
    Sen alacaktın?
    Gördün?

    Bir bilginin şüpheyle karşılandığı veya kesin olmadığı durumlarda yay ayraç içinde kullanılır:
    Ankara'dan Konya'ya 1,5 (?) saatte gitmiş.
    1496 (?) yılında doğan Fuzuli...

    Bilinmeyen yer, tarih vb. durumlar için kullanılır:
    Yunus Emre (1240?-1320), (Doğum yeri: ?), ( ?-1120)

    UYARI : mı / mi eki -ınca / -ince anlamında zarf-fiil işleviyle kullanıldığında soru işareti konmaz: Akşam oldu mu sürüler döner. Hava karardı mı eve gideriz.

    Bahar gelip de nehir çağıl çağıl kabarmaya başlamaz mı içimi geri kalmış bir saat huzursuzluğu kaplardı. (Haldun Taner)

    UYARI : Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur:

    Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

    Üsküdar'dan mı, Hisar'dan mı, Kavaklar'dan mı? (Yahya Kemal Beyatlı)

    Soru eki soru anlamı katmıyorsa, zaman anlamı katıyorsa soru işareti de kullanılmaz?
    Akşam oldu mu sıla özlemi depreşir gurbetçilerde.

    Hele bir de karların eriyip sularının akması yok mu...

    Kesme (') İşareti ve Kullanıldığı Yerler

    Aşağıda sıralanan özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır:

    a. Kişi adları, soyadları ve takma adlar: Atatürk'üm, Fatih Sultan Mehmet'e, Muhibbi'nin, Gül Baba'ya, Sultan Ana'nın, Yurdakul'dan, Kâzım Karabekir'i, Yunus Emre'yi, Ziya Gökalp'tan, Refik Halit Karay'mış, Ahmet Cevat Emre'dir, Namık Kemal'se.

    UYARI : Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden biri bulunan Ahmet, Çelik, Çiçek, Halit, Mehmet, Mesut, Murat, Özbek, Recep, Yiğit, Bosna-Hersek, Gaziantep, Kerkük, Sinop, Tokat, Zonguldak gibi özel adlara ünlüyle başlayan ek getirildiğinde kesme işaretine rağmen Ahmedi, Çeliği, Çiçeği, Halidi, Mehmedi, Mesudu, Muradı, Özbeği, Recebi, Yiğidi, Bosna-Herseği, Gaziantebi, Kerküğü, Sinobu, Tokadı, Zonguldağı biçiminde son ses yumuşatılarak söylenir.turkeyarena.com

    UYARI: Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan sonra konur: Yunus Emre (1240?-1320)'nin, Yakup Kadri (Karaosmanoğlu)'nin.
    Ancak cins isimler için yapılan açıklamalarda yay ayraçtan sonra doğal olarak kesme işaretine gerek yoktur: İmek fiili (ek fiil)nin geniş zamanı şahıs ekleriyle çekilir.

    UYARI : Özel adlar yerine kullanılan "o" zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrıl*maz.

    b. Millet, boy, oymak adları: Türk'üm, Alman'sınız, İngiliz'den, Rus'muş, Oğuz'un, Kazak'a, Kırgız'ım, Özbek'e, Karakeçili'nin, Hacımusalı'ya.

    c. Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti'ni, Osmanlı Devleti'ndeki, Amerika Birleşik Devletleri'ne, Azerbaycan Cumhuriyeti'nden.

    ç. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar: Allah'ın, Tanrı'ya, Cebrail'den, Zeus'u.

    d. Kıta, deniz, nehir, göl, dağ, boğaz, geçit, yayla; ülke, bölge, il, ilçe, köy, semt, bulvar, cadde, sokak vb. coğrafyayla ilgili yer adları: Asya'nın, Marmara Denizi'nden, Akdeniz'i, Meriç Nehri'ne, Van Gölü'ne, Ağrı Dağı'nın, Çanakkale Boğazı'nın, Zigana Geçidi'nden, Uzunyayla'ya, Türkiye'dir, İç Anadolu'da, Doğu Anadolu'ya, Ankara'ymış, Sungurlu'ya, Ziya Gökalp Bulvarı'ndan, Yıldız Mahallesi'ne, Taksim Meydanı'ndan, Reşat Nuri Sokağı'na.

    UYARI: Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğu zaman ekten önce kesme işareti kullanılır: Hisar'dan, Boğaz'dan.

    e. Gök bilimiyle ilgili adlar: Jüpiter'den, Venüs'ü, Halley'in, Merih'e, Büyükayı'da, Yedikardeş'ten, Samanyolu'nda.

    f. Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. adları: Dolmabahçe Sarayı'nın, Çankaya Köşkü'ne, Sait Halim Paşa Yalısı'ndan, Ankara Kalesi'nden, Horozlu Han'ın, Galata Köprüsü'nün, Bilge Kağan Abidesi'nde, Çanakkale Şehitleri Anıtı'na.

    g. Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri (tablo, heykel, müzik vb.) adları: Nutuk'ta, Safahat'tan, Kiralık Konak'ta, Sinekli Bakkal'ı, Hürriyet'te, Resmî Gazete'de, Onuncu Yıl Marşı'nı, Yunus Emre Oratoryosu'nu, Atatürk Uluslararası Barış Ödülü'nü.

    ğ. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve genelge adları: Millî Eğitim Temel Kanunu'na, Medeni Kanun'un, Atatürk Uluslararası Barış Ödülü Tüzüğü'nde, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği'nin.

    UYARI: Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan kanun, tüzük, yönetmelik sözlerinin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır: Bu Kanun'un 17. maddesinin c bendi... Yukarıda adı geçen Yönetmelik'in 2'nci maddesine göre... vb.

    h. Hayvanlara verilen özel adlar: Sarıkız'ın, Karabaş'a, Pamuk'u, Minnoş'tan.

    UYARI: Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dekanlığına, Hacettepe Üniversitesi Rektörlüğüne, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığının; Bakanlar Kurulunun, Danışma Kurulundan, Yürütme Kuruluna; Mavi Köşe Bakkaliyesinden, Gimanın.

    UYARI : Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Türkleşmek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Konyalı, Bursalı, Ahmetler, Mehmetler, Yakup Kadriler, Türklerin, Türklüğün, Türkleşmekte, Türkçenin, Müslümanlıkta, Hollandalıdan, Hristiyanlıktan, Atatürkçülüğün.

    2. Kişi adlarından sonra gelen saygı sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur:
    Nihat Bey'e, Ayşe Hanım'dan, Mahmut Efendi'ye, Enver Paşa'ya vb.

    UYARI: Unvanlardan sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Cumhurbaşkanınca, Başbakanca, Türk Dil Kurumu Başkanına göre vb.

    3. Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur:
    TBMM'nin, TDK'nin, BM'de, ABD'de, TV'ye.

    UYARI : Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalar kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin ve üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır: vb.leri, Alm.dan, İng.yi; cm³e (santimetre küpe), m²ye (metre kareye), 64ten (altı üssü dörtten).

    4. Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur:
    1985'te, 8'inci madde, 2'nci kat; 7,65'lik, 9,65'lik.
    1919 senesi Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım.
    (Mustafa Kemal Atatürk)

    5. Şiirde seslerin ölçü dolayısıyla düştüğünü göstermek için kesme işareti kullanılır:
    Bir ok attım karlı dağın ardına
    Düştü n'ola sevdiğimin yurduna
    İl yanmazken ben yanarım derdine
    Engel aramızı açtı n'eyleyim (Karacaoğlan)

    6. Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur:
    a'dan z'ye kadar, b'nin m'ye dönüşmesi, Türkçede -lık'la yapılmış sözler.

    UYARI: Akım, çağ ve dönem adlarından sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Eski Çağın, Yükselme Döneminin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatına.
     



  2. RüzGaR Super Moderator

    Tırnak İşareti ( " " ) ve Kullanıldığı Yerler

    Başka birinin yazısından veya sözünden, hiç değiştirilmeden yapılan aktarmalar tırnak içinde gösterilir. Alıntı cümle(ler), büyük harfle başlar, noktayla biter. Alıntı cümleye ait olan noktalama işaretleri tırnağın içinde kalır. Asıl cümle de daha bitmediği için küçük harfle devam eder:
    Yaşlı kadın, "Yetişin!" diye bağırdı.

    Şinasi, Halil Bey'e biraz rahatlık vermiş gibiydi. "Yatsam, acaba uyuyabilir miyim?" diye düşündü, yatıp da uyuyamamaktan korktu; ama korktuğu başına gelmedi. Sabaha kadar yattı, hem de uyudu. (Memduh Şevket Esendal, Saide)

    Genç, esmer kız, yeni neslin son Türk kadınlarının o asla tatmin edilemeyecek olan ebedî kederiyle bulutlanan siyah gözlerini kitabından ayırmayarak,
    "Okuyorum büyükanneciğim." dedi. (Ömer Seyfettin; Bahar ve Kelebekler)

    Aşağıdaki cümlelerin hangisi "İlkbahar en güzel mevsimdir." cümlesiyle yüklemin türü bakımından benzerlik gösterir?

    Uzun alıntılarda her paragraf ayrı ayrı tırnak içine alınır:
    "Küçük salonun fes renginde, kalın, ağır perdeli penceresinden dışarı, muhteşem, parlak bir suluboya levhası gibi görünüyordu. Saf mavi bir sema... Çiçekli ağaçlar... Uyur gibi sessiz duran deniz... Karşı sahilde mor, fark olunmaz sisler altında dağlar, korular, beyaz yalılar..."

    "Birden, üç dişi kalan buruşuk ağzını açtı. Esnedi. Bir mumya uzvu kadar sararmış, katılaşmış elini başına götürdü. Kahve rengindeki yemenisinin altında daha beyaz görünen saçlarına dokundu. Bir an düşündü." (Ömer Seyfettin; Bahar ve Kelebekler)

    Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen kelimelerden ve sözler tırnak içine alınır. Bazen tırnak işareti kullanmak yerine bu kelimeler koyu harflerle veya altı çizilerek de yazılabilir. Bunlar cümle değillerse küçük harfle başlarlar:
    Birçoğu "edebiyat" kavramını yeni öğreniyordu.
    Uzaklık ifade etmek için "ta" kullanılır.

    Birçoğu edebiyat kavramını yeni öğreniyordu.
    Uzaklık ifade etmek için ta kullanılır.

    Kitap isimleri ve yazı başlıkları yazıda tırnak içinde gösterilir. Bunlardan sonra kesme işareti kullanılmaz; çünkü tırnak işareti aynı zamanda kesme işaretinin görevini de üstlenir:
    Tanpınar'ın tek denemesi,"Beş Şehir"dir.
    Faruk Nafiz, "Han Duvarları"nda, Anadolu coğrafyasını ve insanını en güzel şekilde anlatmıştır.

    Ünlem İşareti ( ! ) ve Kullanıldığı Yerler

    İçinde ünlem ifadesi (haykırış, sevinç, kıvanç, üzüntü, acı, korku, hayret, ürperti, heyecan, nefret vb ani coşkunluklar) bulunan ve seslenme, hitap ve uyarı bildiren cümlelerden ve kelimelerden sonra gelir:
    Komşular! Babacığım! Hemşehrilerim! Tanrım! Yazık sana! Aşkolsun! Hey baksana!

    Ey Türk gençliği! Hey! Biraz bakar mısın? Hişt! Buraya gel! Şşt! Sus bakayım!

    Ee, yeter artık! Aa! Bu da ne? Ah, ne yaptım! Eh! Fena değil. Ay, elim! Gitme ha!

    Hah, şimdi oldu! Hay Allah! Vah zavallı! Vay sersem! Aman dikkat! İmdat!

    Boğuluyorum! Simitçi! Çok ilginç! Ne kadar güzel! Çabuk eve git!

    Ne olur yardım et! Çık dışarı! Güm! Miyav!

    Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!
    Ak tolgalı beylerbeyi haykırdı: İlerle!
    Ne mutlu Türküm diyene!

    Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın
    Bu toprak bir devrin battığı yerdir.

    Kar, yılın ilk karı... Belliydi yağacağı. Kaç gündür neydi o soğuklar öyle!
    Bir hilâl uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!
    Ey, bu topraklar için toprağa duşmuş, asker!

    Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder.

    Zamanla nasıl değişiyor insan!

    Gökyüzünün başka rengi de varmış!

    *Ünlem işareti, ünlem ifadesinden hemen sonra kullanılabileceği gibi cümlenin sonunda da kullanılabilir:

    Eyvah, geç kaldım! Eyvah! Geç kaldım!

    *Parantez içinde kullanılan ünlem işareti alay etme, hafife alma, küçümseme, inanmama, kinaye anlamları katar:

    İsteseymiş bu kitabı bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş.
    Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

    Enflasyonun nasıl düşeceğini bilmeyen ekonomi bilginlerimiz (!) var.

    Gençliğinde 100 metreyi 10 saniyede koşarmış (!).

    Parantez-Yay Ayraç İşareti (( )) ve Kullanıldığı Yerler

    Cümlenin yapısıyla doğrudan doğruya ilgisi olmayan, yazının ve sözün aslında olmayıp, sonradan eklenmiş olan açıklayıcı kelimeleri ve söz gruplarını göstermek için kullanılır:
    O tarihte (1980) henüz sen yoktun.

    Türk edebiyatının üç kolu da (halk edebiyatı, divan edebiyatı, yeni Türk edebiyatı) büyük farklılıklar gösterir.

    Sanatçının bu eseri hatıra (Anı demek daha doğru olur.) türünün en iyi örneklerindendir.

    Türkçede bazı ekler (-yor, -ken, -leyin, -mtırak, -ki) büyük ünlü uyumu kuralına aykırıdır.

    Hakkında açıklama yapılan söze ait ek, ayraç kapatıldıklarn sonra yazılır:

    Yunus Emre (1240?-1320)'nin

    "yani" ile yapılan açıklamalar yay ayraç içine alınmaz.
    Babasından, yani okumasında büyük emeği geçen insandan daha ne isteyebilirdi ki?

    Sözün söylendiği anda olup biteni, konuşanın hareketlerini ve durumunu belirtmek için kullanılır. Özellikle tiyatro eserlerinde çokça kullanılır:
    İhtiyar __ (Yerinden doğrulur.) Şimdi ne olacak?

    Kaymakam__(hiddetle) Ne olacak baba...Oğlunun katili ecnebi tebaasıymış...

    Alıntıların yapıldığı eser ve yazar adı yay ayraç içinde verilir:
    Asıl konuşan Hasan'dı, altı aydan beri susan Hasan... Durmadan, dinlenmeden, nefes almadan, yanakları sevincinden pembe pembe, dudakları titreyerek taze, gevrek, billûr sesiyle biteviye konuşuyordu. Aklına ne gelirse söylüyordu. Eskici hem çalışıyor, hem de, ara sıra "Ha! Ya? Öyle mi?" gibi dinlediğini bildiren sözlerle onu söyletiyordu; artık erişemeyeceği yurdunun bir deresini, bir rüzgârını, bir türküsünü dinliyormuş gibi hem zevkli, hem yaslı dinliyordu; geçmiş günleri, kaybettiği yerleri düşünerek benliği sarsıla sarsıla dinliyordu. (Refik Halit Kara, Eskici) turkeyarena.com

    Herhangi bir metinden alınan cümlenin öncesi ve sonrası olduğunu, aralarda da alınmayan kısımlar olduğunu belirtmek için üç noktayla birlikte kullanılabilir
    "(...) Annelerinin esvaplarını kızlar giyer, büyükannelerinin mücevherlerini torunlar takardı. Sırmalı çedik pabuçlar, kırmızı feraceler... Ah hele kırmızı feraceler... Baharın yeşil çimenleri üzerinde, seyir yerlerinde kadınlar tıpkı birer gelincik çiçeği gibi parlarlardı. (...)" (Bahar ve Kelebekler; Ömer Seyfettin)

    Bir bilginin şüpheyle karşılandığı veya kesin olmadığı durumlarda soru işaretiyle birlikte yay ayraç kullanılır:
    Ankara'dan Konya'ya 1,5 (?) saatte gitmiş.
    1496 (?) yılında doğan Fuzuli...

    Söze alay etme, hafife alma, küçümseme, inanmama, kinaye anlamları katmak için Ünlem işaretiyle birlikte kullanılır:
    İsteseymiş bu kitabı bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş.

    Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

    Enflasyonun nasıl düşeceğini bilmeyen ekonomi bilginlerimiz (!) var.

    Gençliğinde 100 metreyi 10 saniyede koşarmış (!).

    Yabancı kelimelerin okunuşları parantez içinde verilir:
    Rousseau (Ruso) Fransız edebiyatında romantizmin önemli temsilcilerinden biridir.

    İngiltere'de Lord Byron (Lord Bayron), Shelley (Şelli) ve Shakespeare (Şekspir) romantizmin kaynağı sayılırlar. (turkeyarena.com)

    Kısa Çizgi ( - ) ve Kullanıldığı Yerler

    Satır sonunda, yer kalmadığı için yarım kalan kelimelerin bölünmüş olduğunu, yani devamının altta olduğunu göstermek için satır sonunda kullanılır. Bu görevde kullanılınca birleştirme çizgisi denir.:
    O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor. Ses-
    sizce, titreye titreye ağlıyor.


    JBirleşik kelimeler de tek kelime gibi telâffuz edilerek heceleme buna göre yapılır.

    ......................................................................................................................... ba-

    şöğretmen Atatürk ............................................................................................ il-

    kokuldayken ........................................................................................Karaosma-

    noğlu'nun......................................................................................


    Kelimeler satır sonunda ve başında bir tek harf kalacak şekilde bölünmez. Aşağıdaki gibi kullanımlar yanlıştır:
    ............................................................................................................................a-

    rabayla ..............................................................................................................u-

    çurtmamızın .................................................................................................cami-

    i .....................................................................................................................niha-

    î................................................



    Doğruları şöyle olacaktır:
    ........................................................................................................................ara-

    bayla ...........................................................................................................uçurt-

    mamızın ...........................................................................................................ca-

    mii .....................................................................................................................ni-

    haî................................................

    Özel isimlerde ve rakamlarda kesme işareti satır sonuna geliyorsa ve kesme işaretinden sonraki kısmın alt satıra geçmesi gerekiyorsa bu durumda kısa çizgi kullanılmaz:
    ................................................................................................ Geçen yıl Ankara'

    daki akrabalarımıza ....................................................................................1996'

    da .................................................


    Gırtlak ünsüzü için kesme kullanılan kelimelerde kesmeli heceler satır sonuna getirilmez.
    ......................................................................................................................meş'-

    aleyi değil .........................................................meş'a-

    leyi olacak ........................................................... kur'-

    adan değil ..........................................................kur'a-

    dan. olacak

    "de" ve "ki" bağlacı ile "mi" soru ekinden önceki kelime satır sonunda kalıyor da bu ek ve bağlaçlar alt satıra iniyorlarsa araya (satır sonuna) kısa çizgi konmaz:
    ......................................................................................................... önünde kitap

    da yoktu ................................................................................................... gördüm

    ki söylüyorum ........................................................................................ geçen yıl

    mı kazanmış?


    *Özgün imlâsıyla yazılan yabancı kelimeler satır sonunda kendi dillerinin kurallarına göre bölünür.

    Cümle içindeki arasöz ve ara cümlelerin başına ve sonuna konur:
    Bütün bebekler -Zeynep hariç- çoktan uykuya dalmışlardı.

    Sizinle ilgili her şeyi -gördüğüm ve bildiğim her şeyi- mutlaka yazacağım.

    Bu çocuk -sizi temin ederim ki- ilerde büyük adam olacak.

    Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihleri arasına konur:
    İkinci dünya savaşı (1939-1945) tam altı yıl sürmüştür.
    09.30-10.30

    Bazı terimlerle kuruluş adlarında kullanılır:
    isim-fiil, zarf-fiil, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Fen-Edebiyat Fakültesi...

    Birbiriyle ilgi kurulan iki isim arasında kullanılır:
    Türk-Yunan ilişkileri.
    Sivas-Ankara arası trenle yüz yıldır 12 saatte gidiliyor.
    Türkçe-Fransızca sözlük
    Ural-Altay dil grubu
    Beşiktaş-Fenerbahçe karşılaşması
    Soy-dil-din üçgeni...
    2000-2001 öğretim yılı...

    Rakamlar arasında kullanılarak ila anlamı verir:
    3-4 kişi
    19-20 yaşlarında
    1-7 Aralık 2000 tarihleri arasında

    Matematikte çıkartma işareti olarak kullanılır:
    458-54=404

    Adreslerde semt ile şehir ismi arasına konur:
    Demirlibahçe-ANKARA

    Dil bilgisinde fiil kök ve gövdelerini ifade etmede, kelimeleri eklerine ayırmada, ekleri tek başına göstermede ve kelimeleri hecelemede kullanılır:
    oku-, yaz-, gönder-, sevindir-; yaz-dı-k, yol-cu-luk, -de, -i, -ki, ge-le-bi-li-rim

    Bazı yabancı kelimelerde kullanılır:
    Sainte-Beuve, by-pass, check-up...

    Bilimsel yazılarda, Arapça ve Farsça tamlamalarda ve bazı ibarelerde kullanılır:
    Servet-i Fünun, Divanı, Lûgati't-türk, Aşk-ı Memnu, bülbül-i şeydâ, âteş-perest, vatan-perver, bilâ-ücret, bî-çâre, hokka-bâz, nâ-mağûb...

    Uzun Çizgi (-) ve Kullanıldığı Yerler

    Karşılıklı konuşmalarda konuşmanın ve konuşmacının değiştiğini belirtmek için cümlelerin başında (satır başında) kullanılır. Konuşma çizgisi de denir.

    Şinasi Halil Bey'e baktı ve:
    —Bu mektup sana, dedi.
    —Bana mı, kimden?
    —Evden olacak!
    —Evden? Ne münasebet?
    Şinasi Bey mektubu aldı. Saide'nin yazısı ile şu satırları okudu:
    ...
    Büyük nine sordu:
    —Okuduğun ne, kızım?
    —Bir roman.
    —Neden bahsediyor?
    —Hiç.
    Büyük nine tekrar daldı.

    *Oyunlarda uzun çizgi, konuşanın adından sonra da konabilir:

    Büyük nine — Okuduğun ne, kızım?
    Kız — Bir roman.
    Büyük nine ¦ Neden bahsediyor?
    Kız — Hiç.
    Büyük nine tekrar daldı.

    *Konuşmalar tırnak içinde verildiği zaman konuşma çizgisi kullanılmaz.
     
  3. Misafir Guest

    Noktalama işaretlerini anlamıyorum. Yardım eder misiniz?
     

Sayfayı Paylaş