Mayoz Bölünme ve Eşeyli Üreme Konu Anlatımı

Konusu 'Biyoloji' forumundadır ve RüzGaR tarafından 1 Kasım 2014 başlatılmıştır.

  1. RüzGaR Super Moderator


    Mayoz Bölünme ve Eşeyli Üreme Ders Notları

    Eşeyli üreyen canlılarda, eşey hücrelerinin (gametlerin) oluşumunu sağlayan özel bir bölünme şeklidir. Mayoz geçirerek hücreler mutlaka diploid (2n) olmalıdır. Mayozun esas görevi, haploid hücreler olan gametlerin oluşumunu sağlamaktır.

    Mayoz Bölünmenin Özellikleri
    1-Sadece 2n kromozomlu hücrelerde görülür.
    2-2n kromozomlu hücrelerden n kromozomlu 4 hücre oluşur.
    3-iki karyokinez ve iki sitokinez görülür.
    4-Eşey ana hücresi ve spor ana hücrelerinde görülür.
    5-Bölünme sonunda gamet ve sporlar oluşur.
    6-Kalıtsal çeşitlilik nedenidir. Oluşan hücreler kalıtsal olarak birbirinden farklıdır.
    7-Eşeyli üremenin temel mekanizmasıdır.
    8-Mitoza göre daha ileri bir özelliktir
    9-Hem homolog kromozomlarda hemde kardeş kromatidlerde ayrılma görülür.
    10-Sinaps, tetrad ve krossing-over görülür.
    11-Mayoz geçirmiş hücre tekrar mayoz geçiremez ancak mitoz geçirebilir.

    Mayozun Önemi
    1-Krossing-overle kalıtsal çeşitlilik sağlar
    2-Kromozom sayısını yarıya indirerek, döllenme sonunda türe özgü kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar.

    Mayoz Bölünmenin Görüldüğü Hücreler
    Mayoz bölünme üreme ana hücrelerinde (Yumurtalık ve testislerde) görülür, bitki ve hayvanlarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar. Oluşan üreme hücreleri n sayıda kromozom içerdiği için, döllenme sonucu oluşan zigot 2n kromozoma sahiptir. Bu şekilde, canlılarda nesiller boyunca kromozom sayısının sabit kalması sağlanır. Ayrıca mayoz sırasında gerçeklesen parça değişiminden dolayı oluşan hücreler ana hücreden farklı genetik yapılara sahip olur. Genetik yapıdaki bu farklılık canlıların birebirinden farklı özellikler göstermesine neden olarak tür içinde çeşitliliği sağlar. Çeşitlilik, ayni türün bireylerinin kalıtsal yapısının farklı olmasıdır.

    1-Sperm ana hücresi (Hayvanlarda)
    2-Ovum ana hücresi (Hayvanlarda)
    3-Spor ana hücresi (Çiçeksiz bitkilerde)
    4-Makrospor ana hücresi (Çiçekli bitkilerde)
    5-Mikrospor ana hücresi (Çiçekli bitkilerde)
    6-Zigot (Su yosunlarında)

    Mayoz Bölünmenin Evreleri

    Mayoz I

    Oluşacak hücrelerin gen dizilişi ve kromozom sayısı bakımdan değişikliğe uğraması bu bölünmede olur. Bölünme başlamadan önceki interfaz evresi mitozdaki gibi gerçekleşir.

    ProfazI

    En önemli ve uzun safhadır. Eşlenmiş kromatin iplikler sentromerlerin den birbirlerine tutunmuş durumdadırlar. Bu eşlerin her birine kardeş kromotitler denir. Bu safhada eşlenmiş kromotinler kısalıp kalınlaşarak kromozomları meydana getirirler. Her kromozomda iki tane kromatid vardır.

    Profaz-I sonunda çekirdekçik ve çekirdek zarı kaybolmuş, sentrozomlar kendini eşleyerek zıt kutuplara çekilmiş durumdadır. Bu safhada eşlenmiş homolog kromozom çiftleri yanyana gelerek tetrat denilen 4 kromotidli yapıları oluştururlar. Bunlar her mayoz da olur. Kromaditlerin birbirlerine sarılmasına sinapsis denir. Bir türün mayozdaki tetrat sayısı normal(diploid) kromozom sayısının yarısı kadardır (insan hücresinin mayozunda 23 tetrat oluşturulur). Kısa bir süre sonra sinapslar çözülür ve homolog kromozom çiftleri ayrılarak bölünmeye devam edilir.

    Çoğu zaman, tetrat esnasında, sinaps yapan komaditler arasında parça (gen) değişimi olur. Buna Krossingover denir. Bu alış veriş kardeş olmayan kromaditler arasındadır. Her mayozda sinapslar oluşur ama krossingover olmayabilir. Krossing-over mayoz bölünmenin en önemli olaylarından birisidir. Çünkü bu olayla genlerin kromozomlar üzerindeki Diziliş sıraları değiştirilmektedir. Bunun sonucundaise oluşan gametlerin çeşidi daha da rtmaktadır. Böyle gametlerin döllenmesiyle de oluşan bireylerde daha fazla kalıtsal çeşitlilik sağlanmaktadır.

    MetafazI
    Bu safha mitozdaki metazfazdan biraz farklıdır. Mitozda eşlenmiş kromozomlar bir sıra halinde, ekvator bölgesinde dizilirlerdi. Burada ise iki sıra halinde dizilirler. Homolog kromozomlar sıralanırken karşı karşıya gelirler.

    AnafazI
    Bu safhada mitozda bölünmede olduğu gibi kromatid ayrılması olmaz. Mitozun anafazında kardeş kromotidler ayrılırdı. Burada ise homolog kromozomlar (eşlenmiş haliyle) biri bir hücreye, diğeri öbür hücreye gidecek şekilde ayrılır Yani homolog kromozom ayrılması gerçekleşir.

    Mayoz bölünme sonucunda kalıtsal yapısı farklı hücrelerin oluşmasını sağlayan esas olay budur. Bir mayozda krossing-over olmasa da kalıtsal çeşitlilik sağlanır.

    TelofazI
    Mitozdakinden farklı değildir. Çekirdek zarları ve çekirdekçik oluşarak, sitoplazma bölünür. Burada oluşan kik hücre haploid (n)dir. Çünkü başlangıçtaki hücrenin homolog kromozomlarından birer tanesinin bulundurur. Ancak kromozomlar eşlenmiş olduğu için iki kromadidli haldedir. Yani DNA miktarı olarak 2n denilebilir. Kısa süren Telofaz I den olarak Mayoz II başlar.

    MayozII
    Normal bir mitoz gibi gerçekleşir. I. mayozdan daha kısadır.İki bölünme arasında interfaz olmadığı için DNA lar bir daha eşlenmez. Sadece sentrozom eşlenmesi gerçekleşir.

    Başlangıçta 2n kromozomlu (diploid) olan hücreden bu bölünmenin sonunda kromozomlu (monoploid) 4 hücre oluşur.

    Bu hücreler ana hücreden kromozom sayısı yönüyle farklı oldukları gibi, kromozom yapısı yönüyle de ana hücreden hem de birbirlerinden farklıdırlar.

    Mayozla yumurta oluşurken hücrelerin stoplazma miktarı da farklı olabilir. Buraya kadar öğrendiklerimizi dikkate alırsak, eşeyli üremeyle çeşitlilik oluşturulması şu faktörlerle açıklayabiliriz.
    * Mayoz-I de krossing- overin olması,
    * Mayoz-I de homolog kromozomların ayrılması,
    * Mayoz sonucu haploid hücrelerin oluşturulması,
    * Döllenme ile iki yeni hücrenin birlşetirilmesi,

    Bunlara ilave olarak, gametler farklı bireyler tarafından meydana getirilir veya yabancı döllenme (yabancı tozlaşma) gerçekleştirilirse kalıtsal çeşitlilik daha da artmış olur.

    Mayozun hem birinci, hem de ikinci bölünmelerinin de gerçekleşen ortak olaylar vardır.

    Bunların en önemlileri:
    * Hücre sayısının artması
    * Sitokinezin gerçekleşmesi
    * Sentrozomun eşlenmesi olarak sayılabilir.

    DNA eşlemesi, tetrat ve sinapsların oluşturlması, krossin-over ve homolog kromozomların ayrılması sadece I. Mayozda; kardeş kromatidlerin ayrılması sadece II. Mayozda gerçekleşir.

    Krossing – Over:
    Mayozun ilk bölünmesinin I. Profaz safhasında gerçekleşir. Tetrat sırasında, sinapsis yapan, kardeş olmayan kromatidler arasındaki gen değişimidir. Her sinapsista olmayabilir Kromozomlar üzerinde dizili bulunan genler birbirine ne kadar uzak ise, bu genlerin krossing- over ile değiştirilme ihtimali o kadar çoktur.

    Mayoz bölünme şeklindede görüldüğü gibi, krossing over ile genlerin yapısı değişmez. Sadece kromozomlar üzerindeki diziliş sırası değişir. Bir kromozom çiftinin bir yerindeki gen değişimi olabileceği gibi bir çok yerinde de olabilir. Bu olaylar sonucunda oluşacak gamet çeşidi artar.turkeyarena Böylece mayoz ve döllenmeyle oluşturulan kalıtsal çeşitlilik, krossing –over ile biraz daha artmış olur. Mitoz bölünmeyle Mayoz bölünme arasındaki farklar aşağıdaki tabloda verilmiştir.

    Su yosunlarının çoğunda döllenmeyi mayoz izler. Yani zigot mayoz geçirir.
    Çiçeksiz bitkilerin çoğunda mayoz, gametlerin değil sporları oluşturur.
    Erkek arılarda ve çiçeksiz bitkilerin haploid gametofitlerin de gametler mitozla oluşur.

    Eşeyli üreme:
    •Temel mekanizması: Mayoz ve döllenmedir
    •Aynı türün farklı cinsiyetine sahip iki bireyin oluşturduğu gametlerin birleşmesi ile gerçekleşir
    •Canlılarda çeşitliliğin artmasına neden olur
    •İleri (Gelişmiş) üreme şeklidir
    •Bakteriler,silliler,volvox,mantarlar,bitkiler ve hayvanlarda görülür
    •Yeni kalıtsal kombinasyonların oluşumunun nedenidir

    Eşeyli üremede
    1.Gamet ve gametlerin oluşumu:Mayoz
    2.Gametlerin birleşmesi:Döllenme
    3.Döllenme ile oluşan hücre:Zigot

    Çeşitleri
    A-İzogami: Dişi ve erkek gamet arasında fark yoksa erkek ve dişi gametler yapı ve özelikleri bakımından aynıdır. Örn: Ulotrix

    B-Anizogami: Gamet cifti arasında cinsiyeti belirleyen fark varsa.Küçük hareketli sperm ve büyük hareketli yumurta bulunur. Örn: eğrelti otu

    C-Oogami: Gametler arasındaki fark ileri düzeyde ise. Gametler arasında büyüklük, hareket, sitoplazma içeriği bakımından önemli derecede farklar bulunur. Örn: Hayvansal organizmalar

    D-Partenogenez: Döllenme olmadan yumurtanın embriyonik gelişim evrelerini tamamlayarak yeni haploid oluşturması şeklindeki üremedir.

    Omurgasızlarda koloni yaşamında cinsiyetin belirlenmesinin kontrolünü sağlar. Omurgalılarda balık, semender, kertenkeleler ve kuşlarda gözlenmiştir.

    E-Konjugasyon: tek hücrelilerde görülen eşeyli üreme şeklidir. Yanyana gelen iki hücre arasında kurulan sitoplazmik köprü aracılığı ile hücreler arasında gen veya nucleus alış verişi şeklinde gerçekleşir.
    Örn: Bakteri ve paramecium

    F-Hermafroditlik: Bazı canlılarda tür bireylerinde cins ayrımı yoktur. Tek bireyde dişi ve erkek üreme sistemleri birlikte bulunur. Bu tür canlılara hermafrodit canlı denir.turkeyarena Endoparazitler hariç diğerleri kendi kendini dölleyemez.

    G-Metagenez: Eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip etmesi şeklinde gerçekleşen üreme şeklidir

    Örnek: Hidra, Toprak solucanı, istiridye, tenya vb.

    Canlılar dünyasında görülen yaşam döngüleri haploid yaşam döngüsü
    1) Birçok protistada ortak özelliktir
    2) En basit cinsel yaşam döngüsüdür
    3) Diploid hücre sadece zigottur
    4) Zigot uygun koşullarda mayozla 4 haploid hücre üretir.
    5) Birey yaşam boyu haploittir

    Diploid hayat döngüsü
    1) İnsanlar dahil hayvanların tipik üreme şeklidir,
    2) Çok hücreli diploid bireyler mayoz bölünme ile haploid gametler üretir
    3) Haploit hücreler mayozla üretilen gametlerdir
    4) Gametlerin döllenmesi ile diploid zigot oluşur.
    5) Diploid zigot, mitoz bölünmelerle çok hücreli diploid bireyi oluşturur

    Metagenez (Döl almaşı)
    1) bitki, mantar, bazı hayvan ve bazı protistalarda görülür
    2) Yaşam çok hücreli diploid ve haploid bireyler arasında dönüşümlü olarak gerçekleşir
    3) Diploid sporofit, haploid sporları mayoz bölünme ile üretir
    4) Haploid sporlar mitoz bölünme ile çok hücreli haploid gametofiti oluşturur
    5) Gametofitler haploid gametleri mitoz bölünme ile üretir
    6) Gametler arasında gerçekleşen döllenme ile diploid zigot oluşur
    7) Zigot mitoz bölünmelerle çok hücreli diploid sporofiti oluşturur
     



Sayfayı Paylaş